ભારત આજે વિશ્વ ક્રિકેટમાં સૌથી શક્તિશાળી દેશ તરીકે ઓળખાય છે. બીસીસીઆઈ વિશ્વનું સૌથી ધનિક ક્રિકેટ બોર્ડ છે, અને ભારત ક્રિકેટના આર્થિક તથા પ્રભાવના કેન્દ્ર તરીકે ઉભર્યું છે. પરંતુ આ સ્થિતિ એક દિવસમાં આવી નથી. તેના પાછળ અનેક લોકોના પ્રયત્નો છે, જેમાં એક મહત્વપૂર્ણ નામ છે – નાગપુર કૃષ્ણમૂર્તિ પ્રસાદ સાલ્વે (N.K.P. Salve).
નરેન્દ્ર કુમાર પ્રસાદરાવ (એન.કે.પી.) સાલ્વે (૧૯૨૧-૨૦૧૨) એક પ્રખ્યાત ભારતીય રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના રાજકારણી, સંસદસભ્ય, ભારત સરકારમાં કેન્દ્રીય મંત્રી અને રમતગમત પ્રશાસક હતા. બીસીસીઆઈના પ્રમુખ તરીકે, તેમણે ૧૯૮૭ના ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપને ભારતમાં લાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી. તેમણે કેન્દ્રીય ઉર્જા મંત્રી તરીકે સેવા આપી હતી અને વિવિધ કેબિનેટ પદો સંભાળ્યા હતા. તેમના પુત્ર જાણીતા વરિષ્ઠ વકીલ હરીશ સાલ્વે છે.
એન.કે.પી. સાલ્વેનો જન્મ 18 ઓગસ્ટ 1921ના રોજ થયો હતો. 1982 થી 1985 દરમિયાન તેઓ ભારતીય ક્રિકેટ નિયામક મંડળ (BCCI) ના પ્રમુખ હતા તે કાર્યકાળ દરમિયાન ભારતીય ક્રિકેટમાં એક એવો ફેરફાર આવ્યો જે પછી વિશ્વ ક્રિકેટનો નકશો જ બદલાઈ ગયો.
1975, 1979 અને 1983 – આ ત્રણેય ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપ ઇંગ્લેન્ડમાં યોજાયા હતા. તે સમય દરમિયાન આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ પર ઇંગ્લેન્ડ અને ઓસ્ટ્રેલિયાનું પ્રભુત્વ હતું. મોટા ટુર્નામેન્ટોનું આયોજન પણ મુખ્યત્વે આ દેશોમાં જ થતું. 1983માં કપિલ દેવની આગેવાનીમાં ભારતીય ટીમે લોર્ડ્સ મેદાનમાં ઇતિહાસ રચ્યો અને પ્રથમ વખત વર્લ્ડ કપ જીત્યો. આ જીતથી ભારત સહિત આખા એશિયામાં ક્રિકેટ માટેનો ઉત્સાહ ઘણો વધી ગયો.
આ જ સમય દરમિયાન એન.કે.પી. સાલ્વેને વિચાર આવ્યો કે વિશ્વ કપનું આયોજન માત્ર ઇંગ્લેન્ડમાં જ કેમ થાય? એશિયામાં પણ લાખો લોકો ક્રિકેટને પ્રેમ કરે છે. જો વર્લ્ડ કપ અહીં યોજાશે તો ક્રિકેટ વધુ લોકપ્રિય બનશે અને રમતનો વિકાસ થશે. આ વિચારને સાકાર કરવા માટે સાલ્વેએ આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટ કાઉન્સિલ (ICC)માં સક્રિય પ્રયત્નો શરૂ કર્યા.
સાલ્વેએ ભારત, પાકિસ્તાન અને શ્રીલંકા જેવા એશિયન દેશોને સાથે લઈ એક મજબૂત ગઠબંધન બનાવ્યું. તેમણે અન્ય ક્રિકેટ બોર્ડોને પણ સમજાવ્યું કે એશિયામાં વર્લ્ડ કપ યોજવાથી રમતને નવો બજાર મળશે. તે સમયની મોટી સમસ્યા નાણાંકીય હતી, કારણ કે BCCI પાસે એટલા મોટા ટુર્નામેન્ટનું આયોજન કરવા માટે પૂરતી આર્થિક શક્તિ નહોતી.
આ મુશ્કેલીનો ઉકેલ સાલ્વેએ ઉદ્યોગ જગત સાથે સંપર્ક કરીને શોધ્યો. ભારતના ઉદ્યોગપતિ ધીરુભાઈ અંબાણીની કંપની રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝ આ ટુર્નામેન્ટ માટે મુખ્ય સ્પોન્સર બની. આ કારણે 1987ના ટુર્નામેન્ટને “ તરીકે ઓળખવામાં આવ્યું. તે સમય માટે આ સ્પોન્સરશિપ ખૂબ મોટી માનવામાં આવતી હતી.
1987માં પ્રથમ વખત ક્રિકેટ વર્લ્ડ કપ ઇંગ્લેન્ડની બહાર યોજાયો. ભારત અને પાકિસ્તાનએ મળીને આ ટુર્નામેન્ટનું આયોજન કર્યું. આ વર્લ્ડ કપમાં એક મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર પણ કરવામાં આવ્યો. અગાઉની ટુર્નામેન્ટોમાં મેચો 60 ઓવર પ્રતિ ઇનિંગ્સ રમાતી હતી, પરંતુ એશિયાની પરિસ્થિતિઓને ધ્યાનમાં રાખીને તેને 50 ઓવર પ્રતિ ઇનિંગ્સ કરવામાં આવ્યું. આજ સુધી એકદિવસીય આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રિકેટમાં આ જ માપદંડ અપનાવવામાં આવે છે.
1987ના વર્લ્ડ કપની ફાઇનલમાં ઓસ્ટ્રેલિયાએ ઇંગ્લેન્ડને હરાવી પોતાની પ્રથમ વિશ્વ કપ જીત નોંધાવી. પરંતુ આ ટુર્નામેન્ટનું સૌથી મોટું મહત્વ એ હતું કે તેણે વિશ્વ ક્રિકેટનું કેન્દ્ર ધીમે ધીમે એશિયા તરફ ખસેડવાનું કામ કર્યું.
આ પછી 1996માં ભારત, પાકિસ્તાન અને શ્રીલંકાએ ફરીથી સંયુક્ત રીતે વર્લ્ડ કપનું આયોજન કર્યું. આગળ જતાં ભારતમાં ક્રિકેટનો બજાર ઝડપથી વધ્યો. ટેલિવિઝન હકો, સ્પોન્સરશિપ અને પછી 2008માં શરૂ થયેલી ઇન્ડિયન પ્રીમિયર લીગ (IPL) જેવી સ્પર્ધાઓએ BCCIને વિશ્વનું સૌથી શક્તિશાળી ક્રિકેટ બોર્ડ બનાવી દીધું.
આ સમગ્ર પરિવર્તન પાછળ અનેક પરિબળો જવાબદાર છે, પરંતુ એન.કે.પી. સાલ્વેની દ્રષ્ટિ અને પ્રયત્નોનો તેમાં વિશેષ ફાળો રહ્યો છે. તેમણે વિશ્વ ક્રિકેટમાં એશિયાના મહત્વને મજબૂત બનાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી.
આ રીતે, એન.કે.પી. સાલ્વે માત્ર એક પ્રશાસક નહોતા, પરંતુ તેઓ એવા દ્રષ્ટાવાન નેતા હતા જેમણે વિશ્વ ક્રિકેટને વધુ વૈશ્વિક બનાવવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપ્યું. ભારતના ક્રિકેટ ઇતિહાસમાં તેમનું નામ સદાય સન્માનપૂર્વક યાદ કરવામાં આવશે.
STORY BY: NIRAJ DESAI
