જો કોઈ તમને કહે કે તમે રોજ પીતા ચા કે કોફીના કપમાં રહેલું દૂધ સંપૂર્ણપણે સલામત નથી, તો તમારી પ્રતિક્રિયા શું હશે? શક્ય છે કે તમે આશ્ચર્યચકિત થશો, ચિંતિત બનશો અને સૌથી મહત્વનું, પ્રશ્ન કરશો કે આખરે વિશ્વસનીય ગણાતી બ્રાન્ડ્સ પર પણ વિશ્વાસ ન રહે તો સામાન્ય નાગરિક ક્યાં જાય? તાજેતરમાં ટ્રસ્ટિફાઇડ નામની સ્વતંત્ર લેબોરેટરી પરીક્ષણ સંસ્થા દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસે આવા અનેક ગંભીર પ્રશ્નોને જન્મ આપ્યો છે.
ટ્રસ્ટિફાઇડના અહેવાલ મુજબ, ભારતની સૌથી લોકપ્રિય અને વિશ્વસનીય ગણાતી દૂધ બ્રાન્ડ્સ — અમૂલ, મધર ડેરી અને કન્ટ્રી ડિલાઇટ — ના નમૂનાઓ ગુણવત્તાના માપદંડો પર ખરા ઉતરવામાં નિષ્ફળ ગયા છે. આ તારણો માત્ર આંકડાકીય માહિતી નથી, પરંતુ કરોડો લોકોના આરોગ્ય સાથે જોડાયેલો ગંભીર મુદ્દો છે. કારણ કે આ બ્રાન્ડ્સના દૂધનો ઉપયોગ બાળકો, વડીલો અને સમગ્ર પરિવાર દૈનિક રીતે કરે છે.
આ તપાસમાં મુખ્યત્વે માઇક્રોબાયોલોજીકલ પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ટોટલ પ્લેટ કાઉન્ટ (TPC) અને કોલિફોર્મ બેક્ટેરિયાની હાજરી તપાસવામાં આવી. આ પરીક્ષણો એ નક્કી કરે છે કે કોઈ ઉત્પાદન પીવા માટે કેટલું સલામત છે અને તેમાં રોગ પેદા કરનાર બેક્ટેરિયા હોવાની શક્યતા કેટલી છે. કોલિફોર્મની હાજરી હંમેશા સીધી રીતે ખતરનાક ન પણ હોય, પરંતુ તેની ઊંચી માત્રા એ અન્ય હાનિકારક બેક્ટેરિયાની હાજરીનો સંકેત ગણાય છે.
ટ્રસ્ટિફાઇડના અહેવાલ અનુસાર, મધર ડેરીના ગાયના દૂધમાં TPC 2,40,000 CFU/ml નોંધાયું હતું, જ્યારે ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (FSSAI) દ્વારા નિર્ધારિત સલામતી મર્યાદા 30,000 CFU/ml છે. એટલે કે આ આંકડો નિર્ધારિત મર્યાદા કરતા લગભગ આઠ ગણો વધારે છે. આ સ્થિતિ સ્પષ્ટ રીતે બતાવે છે કે ઉત્પાદન આરોગ્ય માટે જોખમરૂપ બની શકે છે.
તે જ રીતે, “ખેતરમાંથી સીધું તમારા ઘરો સુધી તાજું દૂધ” જેવા દાવાઓ સાથે માર્કેટિંગ કરતી કન્ટ્રી ડિલાઇટના દૂધમાં પણ TPC સ્તર 60,000 CFU/ml નોંધાયું, જે સલામતી મર્યાદા કરતાં બમણું છે. આ તારણો બતાવે છે કે માત્ર આકર્ષક જાહેરાતો અને બ્રાન્ડ ઈમેજના આધાર પર ખાદ્ય સલામતીની ખાતરી કરી શકાતી નથી.
અમૂલ તાઝા અને અમૂલ ગોલ્ડ દૂધમાં કોલિફોર્મ બેક્ટેરિયાની મોટી માત્રા જોવા મળી હતી. અહેવાલ મુજબ, અમૂલ તાઝામાં 980 CFU/ml કોલિફોર્મ્સ નોંધાયા હતા, જ્યારે અમૂલ ગોલ્ડમાં 25 CFU/ml હતા, જે FSSAI દ્વારા નક્કી કરેલી સલામત મર્યાદા કરતાં વધુ છે. અમૂલ જેવી વર્ષોથી વિશ્વાસનું પ્રતીક બનેલી બ્રાન્ડ માટે આ સમાચાર સામાન્ય નાગરિક માટે ખાસ ચિંતાજનક છે.
મુદ્દો ફક્ત દૂધ પૂરતો જ સીમિત નથી. ટ્રસ્ટિફાઇડ દ્વારા આ વર્ષે જાન્યુઆરીમાં અમૂલના દહીં, ખાસ કરીને મસ્તી દહીં પર કરવામાં આવેલી તપાસમાં 2,100 ગણું વધુ કોલિફોર્મ બેક્ટેરિયા અને 60 ગણું વધુ યીસ્ટ અને મોલ્ડ જોવા મળ્યું હોવાનું જણાવાયું છે. આ તારણો ખાદ્ય સુરક્ષા વ્યવસ્થામાં રહેલી ગંભીર ખામીઓ તરફ ઈશારો કરે છે.
અમુલે આ તારણોને નકારી કાઢ્યા છે અને જણાવ્યું છે કે તેમના ઉત્પાદનો FSSAI ધોરણોને પૂર્ણ કરે છે. બીજી તરફ, FSSAI તરફથી આ મુદ્દે હજુ સુધી કોઈ સ્પષ્ટ અને જાહેર પ્રતિભાવ સામે આવ્યો નથી. આ મૌન પણ ઘણી શંકાઓ ઊભી કરે છે.
આ સિવાય, એગોઝ ન્યુટ્રિશન ઇન્ડિયા નામની કંપનીના ઈંડામાં પ્રતિબંધિત AOZ (3-એમિનો-2-ઓક્સાઝોલિડિનોન)ના નિશાન મળ્યા હોવાનું પણ અહેવાલમાં જણાવાયું છે. AOZ ને ઘણા દેશોમાં પ્રતિબંધિત કરવામાં આવ્યો છે કારણ કે તેમાં લાંબા ગાળાના કેન્સરના જોખમો જોડાયેલા છે.
આ તમામ બ્રાન્ડ્સ કોઈ પ્રીમિયમ અથવા લક્ઝરી બ્રાન્ડ્સ નથી. તે દરેક સુપરમાર્કેટ અને કિરાણા દુકાનમાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ છે. દૂધ, દહીં અને ઈંડા જેવી વસ્તુઓ કોઈ વૈભવી સામાન નથી, પરંતુ સામાન્ય ઘરના રોજિંદા જીવનનો અભિન્ન ભાગ છે — સવારની ચા, બાળકોનું નાસ્તું, પરિવારનું ભોજન અને રાતની ચા બધું જ આ પર આધારિત છે.
ખાસ કરીને અમૂલ જેવી બ્રાન્ડ, જે 1948 થી લોકોના ઘરમાં છે, માત્ર દૂધનું પેકેટ નથી, પરંતુ પેઢીઓથી ચાલતો વિશ્વાસ અને ભાવનાત્મક જોડાણ છે. જ્યારે આવી બ્રાન્ડ્સ પર પણ ગુણવત્તાના પ્રશ્નો ઊભા થાય છે, ત્યારે સામાન્ય નાગરિક માટે ખાદ્ય સલામતી અને જવાબદારી વિશે ગંભીર ચિંતા સ્વાભાવિક છે.
આ પરિસ્થિતિમાં સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે શું આપણા દેશમાં ખાદ્ય સલામતીની દેખરેખ પૂરતી મજબૂત છે? શું નિયમનકારી સંસ્થાઓ પૂરતી પારદર્શકતા અને કડક કાર્યવાહી કરે છે? અને સૌથી મહત્વનું, શું ગ્રાહકોને સાચી માહિતી અને સુરક્ષા મળી રહી છે?
આ પ્રશ્નોના જવાબ માત્ર એક અહેવાલથી નથી મળવાના. પરંતુ એટલું ચોક્કસ છે કે આ પ્રકારના તારણો સરકાર, નિયમનકારી સંસ્થાઓ, કંપનીઓ અને સમાજ — તમામ માટે ચેતવણીરૂપ છે. કારણ કે ખાદ્ય સલામતી માત્ર કાયદાનો મુદ્દો નથી, પરંતુ તે દરેક નાગરિકના આરોગ્ય, વિશ્વાસ અને જીવન સાથે સીધો જોડાયેલો વિષય છે.
STORE BY: NIRAJ DESAI
