ભારતીય સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ અને આર્ય સમાજ: રાષ્ટ્રવાદનું પ્રેરણાપીઠ

ભારતીય ઈતિહાસના ફલક પર ૧૯મી સદી એ પુનરુત્થાનની સદી હતી. આ એ સમય હતો જ્યારે ભારત માત્ર રાજકીય રીતે જ નહીં, પણ માનસિક અને સાંસ્કૃતિક રીતે પણ ગુલામીની જંજીરોમાં જકડાયેલું હતું. આવા કપરા કાળમાં મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતીએ ૧૮૭૫માં ‘આર્ય સમાજ’ની સ્થાપના કરી. આર્ય સમાજ એ માત્ર એક ધાર્મિક આંદોલન નહોતું, પરંતુ તે ભારતીય રાષ્ટ્રવાદની નર્સરી (પાલનઘર) સાબિત થયું.

મહર્ષિ દયાનંદ સરસ્વતી: સ્વરાજના પ્રથમ ઉદગાતા

સ્વતંત્રતાના ઈતિહાસમાં મહર્ષિ દયાનંદનું સ્થાન અદ્વિતીય છે. તેમના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથ ‘સત્યાર્થ પ્રકાશ’ માં તેમણે ગર્જના કરી હતી કે, “વિદેશી રાજ્ય ગમે તેટલું લોકશાહી કે સુખદાયક કેમ ન હોય, તે ક્યારેય સ્વદેશી રાજ્યની તોલે આવી શકે નહીં.” ‘સ્વરાજ’ શબ્દનો સર્વપ્રથમ પ્રયોગ કરનાર તેઓ પ્રથમ ભારતીય હતા. તેમણે આપેલું “વેદો તરફ પાછા વળો” નું સૂત્ર ભારતીયોમાં આત્મગૌરવ જગાડવા માટે હતું, જેથી તેઓ પશ્ચિમી સંસ્કૃતિના પ્રભાવમાંથી મુક્ત થઈ શકે.

ક્રાંતિકારીઓનો ગઢ: આર્ય સમાજ

અંગ્રેજ લેખક વેલેન્ટાઇન શિરોલે આર્ય સમાજને “ભારતીય અશાંતિના પિતા” (Father of Indian Unrest) તરીકે ઓળખાવ્યો હતો. આ સંસ્થાએ એવા અનેક રત્નો આપ્યા જેમણે હસતા મુખે ફાંસીના માંચડે ચડવાનું સ્વીકાર્યું:

શ્યામજી કૃષ્ણ વર્મા:

કચ્છના વતની અને મહર્ષિ દયાનંદના શિષ્ય શ્યામજી કૃષ્ણ વર્માએ લંડનમાં ‘ઈન્ડિયા હાઉસ’ ની સ્થાપના કરી. તેમણે વિદેશની ધરતી પરથી ભારતીય ક્રાંતિકારીઓને શિષ્યવૃત્તિ આપી અને આઝાદીની લડતને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તર પર પહોંચાડી.તેઓ આર્ય સમાજ મુંબઈના પ્રથમ પ્રમુખ બન્યા હતા. મહર્ષિ દયાનંદે જ તેમને વિદેશ જઈને શિક્ષણ લેવા અને દેશસેવા કરવા પ્રેરણા આપી હતી.

લાલા લાજપત રાય:

‘પંજાબ કેસરી’ તરીકે જાણીતા લાલાજી આર્ય સમાજના પ્રખર નેતા હતા. તેમણે સાયમન કમિશનના વિરોધમાં લાઠીઓ ખાઈને શહીદી વહોરી, જેણે આખા દેશમાં ક્રાંતિની જ્વાળા ભભકાવી દીધી.

રામપ્રસાદ ‘બિસ્મિલ’ અને અશફાક ઉલ્લા ખાન:

કાકોરી ટ્રેન એક્શનના નાયકો આર્ય સમાજની વિચારધારાથી ઓતપ્રોત હતા. રામપ્રસાદ બિસ્મિલ શાહજહાંપુર આર્ય સમાજના સક્રિય સભ્ય હતા અને તેમના જીવન પર આર્ય સમાજની ઊંડી અસર હતી. આર્ય સમાજ માત્ર ધાર્મિક સંસ્થા નહોતી, પરંતુ તે દેશભક્તિના પાઠ ભણાવતી પાઠશાળા હતી.

સ્વામી શ્રદ્ધાનંદ (મહાત્મા મુનશીરામ)

સ્વામી શ્રદ્ધાનંદ આર્ય સમાજના સ્તંભ ગણાય છે. તેમણે હરિદ્વાર પાસે ‘ગુરુકુળ કાંગડી’ની સ્થાપના કરી, જે ક્રાંતિકારીઓનું સંસ્કાર કેન્દ્ર બન્યું. ૧૯૧૯માં રૉલેટ એક્ટ વિરુદ્ધ દિલ્હીની જામા મસ્જિદના મિમ્બર (મંચ) પરથી તેમણે પ્રવચન આપ્યું હતું, જે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનું પ્રતીક હતું. તેમણે દિલ્હીમાં ચાંદની ચોક ખાતે અંગ્રેજોની સંગીન (બંદૂક) સામે છાતી ધરીને પડકાર ફેંક્યો હતો.

શહીદ ભગતસિંહ

ભગતસિંહના લોહીમાં જ આર્ય સમાજની વિચારધારા હતી. તેમના દાદા અર્જુનસિંહ અને પિતા કિશનસિંહ કટ્ટર આર્ય સમાજી હતા. ભગતસિંહે લાહોરની ડી.એ.વી. (DAV) હાઈસ્કૂલમાં શિક્ષણ મેળવ્યું હતું. ભલે પાછળથી તેઓ નાસ્તિક અને સમાજવાદી વિચારધારા તરફ વળ્યા, પરંતુ રાષ્ટ્ર માટે બલિદાન આપવાની પ્રેરણા તેમને આર્ય સમાજી સંસ્કારોમાંથી જ મળી હતી.

સરદાર અર્જુનસિંહ (ભગતસિંહના દાદા)

તેઓ ભગતસિંહના દાદા હતા અને આર્ય સમાજના પ્રખર અનુયાયી હતા. તેમણે પોતાના ત્રણેય પુત્રો (કિશનસિંહ, અજીતસિંહ અને સ્વર્ણસિંહ)ને દેશસેવામાં હોમી દીધા હતા. જ્યારે ભગતસિંહનો જન્મ થયો ત્યારે અર્જુનસિંહે ભવિષ્યવાણી કરી હતી કે “આ મારો પૌત્ર દેશની આઝાદી માટે શહીદ થશે.”

ભાઈ પરમાનંદ

ભાઈ પરમાનંદ આર્ય સમાજ અને હિન્દુ મહાસભાના અગ્રણી નેતા હતા. તેઓ ગદર પાર્ટીના સ્થાપકોમાંના એક હતા. અંદામાનની સેલ્યુલર જેલમાં (કાળાપાણી) તેમણે આકરી યાતનાઓ ભોગવી હતી. મહર્ષિ દયાનંદના વિચારોનો પ્રસાર તેમણે સાહિત્ય દ્વારા પણ કર્યો હતો.

વીર સાવરકર (વિનાયક દામોદર સાવરકર)

સાવરકર સીધી રીતે આર્ય સમાજના સભ્ય નહોતા, પરંતુ તેઓ આર્ય સમાજના સામાજિક સુધારાથી અત્યંત પ્રભાવિત હતા. રત્નાગિરીમાં જ્યારે સાવરકરે અસ્પૃશ્યતા નિવારણ અને ‘પતિત પાવન મંદિર’ની સ્થાપના કરી, ત્યારે તેમની વિચારધારા આર્ય સમાજને મળતી આવતી હતી. આર્ય સમાજના નેતાઓ સાથે તેમના ગાઢ સંબંધો હતા.

ચંદ્રશેખર આઝાદ

આઝાદ પોતે સંસ્કૃતના વિદ્વાન હતા અને કાશીમાં ભણતા હતા. ‘હિન્દુસ્તાન સોશિયલિસ્ટ રિપબ્લિકન એસોસિએશન’ (HSRA) ના અન્ય ક્રાંતિકારીઓ (જેમ કે રામપ્રસાદ બિસ્મિલ) આર્ય સમાજી હોવાથી, આઝાદ પર પણ આ વૈચારિક વાતાવરણની ઊંડી અસર હતી. તેઓ આર્ય સમાજી મંદિરોનો ઉપયોગ ક્રાંતિકારીઓના આશ્રયસ્થાન તરીકે કરતા હતા.

નારાયણ સ્વામી

સ્વામી નારાયણ (જેમને નારાયણ સ્વામી તરીકે ઓળખવામાં આવે છે) આર્ય સમાજના પ્રખર પ્રચારક અને સ્વામી શ્રદ્ધાનંદના અનુગામી હતા. તેમણે દક્ષિણ આફ્રિકામાં અને ભારતમાં આર્ય સમાજના શિક્ષણનો વ્યાપ વધાર્યો હતો. હૈદરાબાદના સત્યાગ્રહ (નિઝામ વિરુદ્ધ) દરમિયાન તેમણે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

લોકમાન્ય ટિળક (બાળ ગંગાધર ટિળક)

સીધી રીતે આર્ય સમાજના રજિસ્ટર્ડ સભ્ય નહોતા, પરંતુ તેઓ વૈચારિક રીતે આર્ય સમાજના સૌથી નજીકના સાથી ગણાતા હતા. આર્ય સમાજનું મૂળ સૂત્ર “વેદો તરફ પાછા વળો” હતું. લોકમાન્ય ટિળક પોતે પણ વેદોના પ્રખર વિદ્વાન હતા. તેમણે જેલમાં રહીને ‘ધ આર્કટિક હોમ ઇન ધ વેદાસ’ (The Arctic Home in the Vedas) નામનું પુસ્તક લખ્યું, જેમાં તેમણે વેદોની પ્રાચીનતા અને આર્યોના મૂળ વિશે સંશોધન કર્યું હતું. આ પુસ્તકને કારણે આર્ય સમાજના વિદ્વાનોમાં ટિળક પ્રત્યે ખૂબ માન હતું.

આર્ય સમાજે દેશને “સ્વદેશી, સ્વભાષા અને સ્વધર્મ” ની ઓળખ આપી હતી.

શૈક્ષણિક ક્રાંતિ: DAV અને ગુરુકુળ પરંપરા

આર્ય સમાજે સમજી લીધું હતું કે ગુલામી માનસિકતા દૂર કરવા શિક્ષણ અનિવાર્ય છે. તેમણે બે પ્રકારની શિક્ષણ પ્રણાલી વિકસાવી:

ડી.એ.વી. (Dayanand Anglo-Vedic): જેણે આધુનિક શિક્ષણ સાથે રાષ્ટ્રવાદને જોડ્યો. લાહોરની ડી.એ.વી. કોલેજ ક્રાંતિકારીઓનું મુખ્ય મથક બની ગઈ હતી, જ્યાં ભગતસિંહ જેવા યુવાનો તૈયાર થયા.

ગુરુકુળ પ્રણાલી: સ્વામી શ્રદ્ધાનંદે હરિદ્વાર પાસે ગુરુકુળ કાંગડીની સ્થાપના કરી. આ ગુરુકુળે બ્રિટિશ શિક્ષણ પદ્ધતિને પડકાર ફેંક્યો અને એવા યુવાનો તૈયાર કર્યા જે શારીરિક અને માનસિક રીતે રાષ્ટ્રની સેવા માટે સમર્પિત હતા.

સામાજિક સુધારણા દ્વારા રાષ્ટ્રીય એકતા

આઝાદીની લડાઈમાં સૌથી મોટી અડચણ ઊંચ-નીચના ભેદભાવ અને અસ્પૃશ્યતા હતી. આર્ય સમાજે:

શુદ્ધિ આંદોલન: દ્વારા પરાણે ધર્મપરિવર્તન કરાયેલા લોકોને પરત લાવવાનું કાર્ય કર્યું.
જાતિવાદનો વિરોધ: ‘જન્મ’ ને બદલે ‘કર્મ’ ના આધારે વર્ણ વ્યવસ્થાની વાત કરી સમાજને એક તાંતણે બાંધ્યો.
નારી સશક્તિકરણ: વિધવા વિવાહ અને કન્યા કેળવણી માટે આંદોલન ચલાવ્યું. જ્યારે સ્ત્રીઓ અને કચડાયેલા વર્ગો જાગૃત થયા, ત્યારે દેશની તાકાત બમણી થઈ ગઈ.

સ્વદેશી અને હિન્દી ભાષાનો પ્રચાર

ગાંધીજીના અસહકાર આંદોલન પહેલાં આર્ય સમાજે સ્વદેશી વસ્તુઓના ઉપયોગનો આગ્રહ રાખ્યો હતો. મહર્ષિ દયાનંદે હિન્દીને ‘આર્યભાષા’ તરીકે ઓળખાવી અને તેને રાષ્ટ્રભાષા બનાવવાનો આગ્રહ રાખ્યો જેથી દેશભરના લોકો એકબીજા સાથે જોડાઈ શકે.