ધોડિયા પટેલ સમાજના દિવાસા અને ઢીંગલા દેવ ઉત્સવ: આસ્થા, સંસ્કૃતિ અને એકતાનું ઉજ્જ્વળ પ્રતિબિંબ
ધોડિયા પટેલ સમાજ, દક્ષિણ ગુજરાતના વલસાડ, તાપી, નર્મદા અને ડાંગ જેવી પ્રદેશોમાં વસેલો એક સમૃદ્ધ અને આગવો આદિવાસી સમુદાય છે. આ સમાજની જીવનશૈલીમાં પરંપરા, ભક્તિ અને સામૂહિકતાનું અનોખું સ્થાન છે. વર્ષ દરમિયાન અનેક લોક-ઉત્સવોની ઉજવણી થતા હોય છે, પરંતુ તેમામાંથી “દિવાસો” અને “ઢીંગલા દેવ ઉત્સવ” વિશિષ્ટ મહત્વ ધરાવે છે. આ તહેવારો માત્ર ધાર્મિક હેતુ પૂરતા સીમિત નથી, પરંતુ તેઓ સમાજના સાંસ્કૃતિક સ્ફુરણ અને સામૂહિક એકતાના જીવંત પ્રતિબિંબ છે.
ઢીંગલા દેવ રે ધામ ભવ્ય લાગે,
મોળી માટીમાં મીરા રાગે…
ઘુંઘટ ઘાલી વહુ ભજન કરે,
ઘંટ ધ્વનિ થી ગગન ડોળે…
પલ્લવી લાવ્યું ફળફૂલ ગજ્યું,
ભક્તજન તો નાચે ઝૂમે…
દેવ સજન ને વચન આપ્યું છે,
મન્નત પૂરી માથે ધૂપે…
દિવાસા આવ્યો, દીવો જળાવ્યો,
ગરબે ઘૂમે સઘળો પારો…
ધોડિયા જનો સૌ ભેગા થયા,
દેહ-માન ભુલ્યાં ભક્તિમાં રામે…
ઢીંગલા દેવ રે ધામ ભવ્ય લાગે,
મોળી માટીમાં મીરા રાગે…
દિવાસો એ ધોડિયા પટેલ સમાજ માટે શ્રદ્ધાનો પર્વ છે — શ્રદ્ધા કે જે ભજન-કીર્તન, પૂજા અને લોકસાંસ્કૃતિક નૃત્યરૂપે વ્યક્ત થાય છે. આ તહેવારમાં ગામ કે પાટા પર સમાજના તમામ વર્ગોના લોકો ભેગા થાય છે. વૃદ્ધો અને વડીલોના આશીર્વાદથી યુવાનોને પરંપરાની સમજ મળે છે, તો મહિલાઓ દ્વારા ભાવસભર ગરબા અને રાસનું આયોજન થાય છે. બાળકોને સમાજના મૂલ્યો અને વારસાનો પરિચય મળે છે. આ દિવસે કરાતી પૂજનવિધિ અનેક વખત ખાંભ દેવતા કે કુળદેવી-દેવતાઓને અર્પિત હોય છે. લોકસાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો જેવી કે લાઈવ ગરબા, ડાંડીયા અને નાટક પ્રદર્શન, સમાજના જુનાપણાંને ઉજાગર કરે છે.
દરેક પરિવારે આ તહેવાર માટે સહકાર રૂપે નાણાં ભેગાં કરે છે, જે સમાજના સહઅસ્તિત્વની ભાવનાને મજબૂત કરે છે. આ કાર્યક્રમો દ્વારા સમાજની અંદર એકતાની લાગણી મજબૂત થાય છે અને ભાવિ પેઢી માટે પરંપરાનો વારસો જીવંત રહે છે.
બીજી તરફ, ઢીંગલા દેવ ઉત્સવ એ સમાજની રક્ષા અને કલ્યાણ માટેની આશા અને વિશ્વાસનું પ્રતીક છે. ઢીંગલા દેવને ધોડિયા પટેલ તથા અન્ય અનેક આદિવાસી સમાજોમાં લોકદેવ તરીકે પૂજવામાં આવે છે. તેમને વીરતા, સમૃદ્ધિ અને રક્ષણના દાતા માનવામાં આવે છે. આ ઉત્સવ દરમ્યાન વિશિષ્ટ યજ્ઞવિધિઓ, પલ્લવી લાવવાની વિધિ અને રાત્રિ જાગરણનું આયોજન થાય છે. કેટલાક ગામડાઓમાં ઢીંગલા દેવ માટે વિશેષ મેળા ભરાય છે જ્યાં ભક્તો પોતાની મન્નતો પુરી થયે નૈવેદ્ય અને અર્પણ ચઢાવે છે. પવિત્ર થાળીઓમાં પંચામૃત, ફળો, પુષ્પો અને ધૂપ-દીપ સાથે ભક્તિભાવથી દેવની આરાધના થાય છે.
કેટલાક સ્થળોએ ઢીંગલા દેવની પાલખી યાત્રા પણ કાઢવામાં આવે છે, જેમાં સમગ્ર ગામદેખીલા ઉમટે છે. ભજન, મંત્રોચ્ચાર અને ઢોલ-નગારા સાથે યાત્રાનું શોભાયાત્રા રૂપ લેવું, એ સમાજની ભક્તિ અને એકતાની ઊંડાણ દર્શાવે છે.
આ બંને તહેવારો ધોડિયા પટેલ સમાજના જીવનમાં એક આધ્યાત્મિક ઊર્જા પ્રેરણા આપે છે. જ્યારે દિવાસો એક ઋતુગત ઉત્સવ તરીકે ઉમંગ અને એકતાની છાંયા ફેલાવે છે, ત્યારે ઢીંગલા દેવ ઉત્સવ એક ધાર્મિક પ્રતિજ્ઞા અને શ્રદ્ધાની અનુભૂતિ કરાવે છે.
આવા તહેવારો આજે માત્ર પારંપરિકતા સુધી સીમિત નહીં રહી, પરંતુ સામૂહિક જાગૃતિ, સંસ્કૃતિના સંરક્ષણ અને સમાજના ભાવિ નિર્માણ માટેના પાયાના પથ્થર બની ચૂક્યા છે. ધોડિયા પટેલ સમાજ માટે આ તહેવારો ધાર્મિક વિભાવના અને સાંસ્કૃતિક ગૌરવ બંનેનો સમન્વય છે — જે સમાજના અસ્તિત્વને અર્થ આપતા પવિત્ર તત્વો છે.
STORY BY: NIRAJ DESAI
