સ્વચ્છતા હવે પસંદગી નહીં, પણ કાનૂની ફરજ છે.

સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ નિયમો–2026 પર સુપ્રીમ કોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો -

૧ એપ્રિલ 2026થી નિયમોનો કડક અમલ થશે અને બેદરકારી બદલ ક્રિમિનલ જવાબદારી પણ નક્કી થશે.

ન્યાયમૂર્તિ પંકજ મિત્તલ અને ન્યાયમૂર્તિ એસ.એન.વી. ભટ્ટીએ સુપ્રીમ કોર્ટની બેન્ચે 2026માં મહત્વપૂર્ણ આદેશ આપ્યો.

ચુકાદામાં જણાવાયું કે ૧ એપ્રિલ 2026થી સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ નિયમો સમગ્ર દેશમાં કડક રીતે અમલમાં મુકવામાં આવે.

Supreme Court of India દ્વારા સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ નિયમોના કડક અમલ અંગે આપેલો ચુકાદો માત્ર વહીવટી આદેશ નથી, પરંતુ બંધારણીય ફરજને મજબૂત બનાવતો ઐતિહાસિક નિર્ણય માનવામાં આવે.

સુપ્રીમ કોર્ટનું મુખ્ય અવલોકન (Observation)

* કોર્ટએ જણાવ્યું કે સ્વચ્છ અને સ્વસ્થ પર્યાવરણમાં જીવવાનો અધિકાર બંધારણના આર્ટિકલ 21 હેઠળના જીવનના અધિકારનો હિસ્સો છે.

* કચરાનો ખોટો નિકાલ માત્ર સ્વાસ્થ્ય માટે નહીં, પણ દેશની અર્થવ્યવસ્થા અને પર્યાવરણ માટે જોખમી છે.

* ભારત પર વિશ્વની નજર છે, તેથી કચરા વ્યવસ્થાપન નિયમોનો કડક અમલ જરૂરી છે.

 સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ નિયમો–2026 : કાનૂની અને બંધારણીય વિશ્લેષણ

 

કાયદાની કલમો અને બંધારણીય હકોના આધાર મુજબ :

 બંધારણીય જોગવાઈઓ (Constitutional Provisions)

 આર્ટિકલ 21 – જીવનનો અધિકાર

ભારતના બંધારણનો આર્ટિકલ 21 “જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાનો અધિકાર” આપે છે.
સુપ્રીમ કોર્ટે વિવિધ ચુકાદાઓમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે સ્વચ્છ અને પ્રદૂષણમુક્ત પર્યાવરણમાં જીવવાનો અધિકાર આર્ટિકલ 21નો અભિન્ન ભાગ છે.

 આર્ટિકલ 48A – રાજ્યની ફરજ

રાજ્ય પર્યાવરણ અને વનોનું સંરક્ષણ અને સુધારણા કરશે.

આર્ટિકલ 51A(g) – નાગરિકોની મૂળભૂત ફરજ

દરેક નાગરિકનું કર્તવ્ય છે કે તે કુદરતી પર્યાવરણનું રક્ષણ કરે.

73મી અને 74મી બંધારણીય સુધારાઓ

પંચાયતો અને મ્યુનિસિપલ બોડીઓને સ્વચ્છતા અને કચરા વ્યવસ્થાપન બાબતે સત્તા અને જવાબદારી આપવામાં આવી છે.

 સંબંધિત કાયદાની કલમો

 પર્યાવરણ સંરક્ષણ અધિનિયમ, 1986 (Environment Protection Act, 1986)

• ધારા 3 : કેન્દ્ર સરકારને પર્યાવરણ સંરક્ષણ માટે નિયમ બનાવવાની સત્તા.
• ધારા 5 : સરકાર દિશા-નિર્દેશ (Directions) આપી શકે.
• ધારા 15 : ઉલ્લંઘન બદલ દંડ અને કેદની જોગવાઈ.

 સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, 2016/2026

• જ્યાંથી કચરો નીકળે છે ત્યાં કચરાનું વિભાજન ફરજિયાત.
• ડોર-ટુ-ડોર કલેક્શન.
• વૈજ્ઞાનિક લેન્ડફિલ સિસ્ટમ.
• બલ્ક વેસ્ટ જનરેટર્સ માટે ખાસ જવાબદારી.

 મહત્વપૂર્ણ ન્યાયિક સિદ્ધાંતો

 “Polluter Pays Principle”

પ્રદૂષણ કરનાર વ્યક્તિ/સંસ્થા નુકસાનની ભરપાઈ કરશે.

 “Precautionary Principle”

પ્રદૂષણ થાય તે પહેલાં જ રોકથામ માટે પગલાં લેવાં.

 “Public Trust Doctrine”

પ્રાકૃતિક સંપત્તિ પર રાજ્યનો ટ્રસ્ટી તરીકે હક, તેનો દુરુપયોગ નહીં.

 જિલ્લા અને રાજ્ય સ્તરની જવાબદારી

• જિલ્લા કલેક્ટર દ્વારા સમયસર ઓડિટ.
• મુખ્ય સચિવ દ્વારા રાજ્ય સ્તરે મોનિટરિંગ.
• પાલન ન થાય તો ધારા 15 (EPA, 1986) હેઠળ કાર્યવાહી.
• ગંભીર બેદરકારી બદલ IPCની લાગુ પડતી કલમો હેઠળ પણ ગુનો નોંધાઈ શકે.

 શિક્ષણ અને જાગૃતિ – કાનૂની આધાર

• Right to Education Act, 2009 હેઠળ પર્યાવરણ જાગૃતિને પ્રોત્સાહન.
• સ્થાનિક ભાષામાં નિયમોનો અનુવાદ – પારદર્શિતા અને જવાબદારીનો ભાગ.

સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય આદેશો

૧ એપ્રિલ 2026થી ફરજિયાત અમલ સમગ્ર દેશમાં નિયમો લાગુ થશે. કોઈ રાજ્ય અથવા લોકલ બોડી અમલ ટાળી શકશે નહીં.

(A) જિલ્લા કલેક્ટરની જવાબદારી

 દરેક જિલ્લામાં સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટનું ઓડિટ કરવું.

 ખામીઓ અંગે મુખ્ય સચિવને રિપોર્ટ મોકલવો.

(B) લોકલ બોડી માટે સમયમર્યાદા

 100% પાલન માટે ચોક્કસ સમયમર્યાદા જાહેર કરવી.

 ઘરઆંગણે કચરાનું વિભાજન ફરજિયાત કરવું.

(C) કચરાનું ચાર કેટેગરીમાં વિભાજન

1. ભીનો કચરો

2. સુકો કચરો

3. સેનેટરી કચરો

4. સ્પેશિયલ કેર/હાનિકારક કચરો

(D) જૂની ડમ્પસાઇટ માટે ટાઈમ બાઉન્ડ પ્લાન

 જૂની કચરાની સાઇટને ટ્રીટ અને સુધારવી.

 પ્રદૂષણ ઘટાડવા વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ અપનાવવી.

(E) શિક્ષણ અને જાગૃતિ

 કચરા વ્યવસ્થાપન વિષયને શાળાના અભ્યાસક્રમમાં સામેલ કરવો.

 નિયમોનો સ્થાનિક ભાષામાં અનુવાદ કરવો.

 સોશિયલ મીડિયા, કોલ અને જાહેરખબર દ્વારા માહિતી પહોંચાડવી.

 કડક અમલ અને ક્રિમિનલ જવાબદારી

હવે કચરા વ્યવસ્થાપન માત્ર નગરપાલિકાની કામગીરી નહીં, પણ કાનૂની ફરજ + બંધારણીય જવાબદારી બની છે.

લેયર 1

પ્રથમ તબક્કામાં દંડ અને ચેતવણી.

લેયર 2

સતત બેદરકારી બદલ શિસ્તભંગ કાર્યવાહી.

લેયર 3

ગંભીર બેદરકારી બદલ જવાબદાર અધિકારીઓ સામે ક્રિમિનલ કેસ ચલાવવામાં આવશે.

 મહત્વપૂર્ણ કેસલૉ (સંદર્ભરૂપે)

• National Green Tribunal ના અગાઉના આદેશો
• Bhopal Municipal Corporation સંબંધિત વિવાદ

સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે
“સ્વચ્છતા હવે પસંદગી નહીં, પણ કાનૂની ફરજ છે.”

પર્યાવરણ સુરક્ષા હવે વહીવટી અભિયાન નહીં,
પણ બંધારણીય અધિકાર અને ફરજ બંને છે.

STORY BY: NIRAJ DESAI